Zapalenie żołądka u sportowców: przyczyny i związek z wysiłkiem i farmakologią

Zgaga, ból pod łyżeczką i nudności po treningach często zrzuca się na „coś nie tak zjadłem”. Jednak za tymi objawami może stać zapalenie żołądka — zapalenie błony śluzowej żołądka. U sportowców do klasycznych przyczyn dochodzą specyficzne: obniżenie przepływu krwi w żołądku podczas wysiłku, nawyk sięgania po tabletki przeciwzapalne oraz duża liczba suplementów. Redakcja analizuje, co z tego ma podstawy dowodowe.

Czym jest zapalenie żołądka i czym różni się od dyspepsji

Zapalenie żołądka to zapalenie błony śluzowej żołądka, które w ścisłym sensie potwierdza się histologicznie, czyli badając kawałek tkanki pod mikroskopem. W potocznym języku „zapaleniem żołądka” nazywa się niemal każdy dyskomfort w górnej części brzucha, co prowadzi do zamieszania.

Lekarze rozróżniają zapalenie żołądka jako diagnozę morfologiczną i dyspepsję jako zestaw objawów: ból lub pieczenie w nadbrzuszu, wczesne uczucie sytości, przepełnienie po jedzeniu. Dyspepsja może być spowodowana zapaleniem żołądka, wrzodem, refluksem lub być czynnościowa — bez widocznych zmian błony śluzowej.

Zapalenia żołądka dzieli się na ostre (nagły początek, często po alkoholu, lekach czy stresie) i przewlekłe (najczęściej związane z Helicobacter pylori). Osobno wyróżnia się zapalenie nadżerkowe, przy którym na błonie śluzowej pojawiają się powierzchowne ubytki — typowy obraz przy przyjmowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

Dla sportowca różnica ta jest ważna praktycznie: takie same objawy mogą mieć różne przyczyny, a więc i różne leczenie. Samodzielne przyjmowanie „czegoś na żołądek” bez ustalenia przyczyny może maskować problem.

Główne przyczyny: od Helicobacter pylori do stresu

Najpowszechniejszą przyczyną przewlekłego zapalenia żołądka na świecie jest zakażenie Helicobacter pylori. Konsensus z Kioto (2015) uznał zapalenie żołądka wywołane tą bakterią za chorobę zakaźną, która podlega leczeniu nawet bez objawów. Zakażenie zwiększa ryzyko choroby wrzodowej i raka żołądka.

Druga duża grupa to gastropatie chemiczne (reaktywne), związane z NLPZ, aspiryną, alkoholem, zarzucaniem żółci. Trzecia to autoimmunologiczne zapalenie żołądka, przy którym układ odpornościowy atakuje komórki żołądka, co z czasem prowadzi do niedoboru witaminy B12 i żelaza. Dla sportowców wytrzymałościowych jest to szczególnie ważne, bo oba niedobory obniżają wydolność.

Stres sam w sobie rzadko jest bezpośrednią przyczyną przewlekłego zapalenia żołądka, ale ostry stres fizjologiczny (ciężkie urazy, oparzenia, stany krytyczne) znany jest jako przyczyna nadżerek stresowych. Stres psychologiczny może nasilać objawy dyspepsji i zmieniać zachowania żywieniowe.

Jak wysiłek wpływa na żołądek

Podczas intensywnej pracy krew redystrybuowana jest do mięśni, serca i skóry, a przepływ krwi w narządach jamy brzusznej się obniża. Ta tak zwana hipoperfuzja trzewna może być znaczna przy długotrwałej pracy o wysokiej intensywności, zwłaszcza w upale i na tle odwodnienia.

Przegląd systematyczny Costy i współautorów (2017) opisał „zespół żołądkowo-jelitowy wywołany wysiłkiem”: kompleks zmian obejmujący niedokrwienie błony śluzowej, wzrost jej przepuszczalności, zaburzenie motoryki i ogólnoustrojową odpowiedź zapalną. Choć zasadnicza część badań dotyczy jelita, żołądek również cierpi.

U biegaczy maratońskich opisano przypadki utajonego krwawienia z przewodu pokarmowego po zawodach, w tym z oznakami nadżerkowego zapalenia żołądka. Czynnik mechaniczny — powtarzalne wstrząsy podczas biegu — również prawdopodobnie odgrywa rolę, dlatego biegacze mają więcej objawów niż kolarze o podobnej intensywności.

Ważne jest też ciśnienie w jamie brzusznej. Podczas ćwiczeń siłowych z parciem i w pozycjach z pochyleniem do przodu częściej występuje refluks — zarzucanie kwasu do przełyku. Osoba odczuwa zgagę i może wziąć to za zapalenie żołądka, choć mechanizm jest inny.

Zmiany te są zazwyczaj przemijające, ale przy regularnych wyczerpujących treningach, odwodnieniu i połączeniu z NLPZ mogą nasilać uszkodzenie błony śluzowej.

Leki i suplementy podrażniające błonę śluzową

NLPZ — ibuprofen, diklofenak, naproksen, aspiryna — to najważniejszy czynnik farmakologiczny zapalenia żołądka u sportowców. Blokują one enzym cyklooksygenazę-1, co obniża syntezę prostaglandyn podtrzymujących ochronny śluz i przepływ krwi w błonie śluzowej. Ryzyko nadżerek, wrzodów i krwawień rośnie z dawką, czasem przyjmowania, wiekiem i przy połączeniu z glikokortykosteroidami czy antykoagulantami.

W środowisku sportowym rozpowszechnione jest „profilaktyczne” przyjmowanie NLPZ przed treningiem lub startem. Przegląd Wardena (2010) doszedł do wniosku, że taka praktyka ma wątpliwą korzyść i realne ryzyka — dla żołądka, nerek, a nawet procesów adaptacji tkanek.

• NLPZ i aspiryna:nadżerkowe zapalenie żołądka, wrzody, krwawienia.
• Glikokortykosteroidy:same w sobie mniej agresywne, ale gwałtownie zwiększają ryzyko w połączeniu z NLPZ.
• Preparaty żelaza i potasu doustnie:mogą podrażniać błonę śluzową, zwłaszcza na czczo.
• Cynk, witamina C w dużych dawkach:często powodują nudności i dyskomfort.
• Stymulanty i wysokie dawki kofeiny:nasilają wydzielanie kwasu i objawy dyspepsji.

Kompleksy przedtreningowe ze znaczną ilością kofeiny, synefryny, johimbiny często przyjmuje się na czczo. Bezpośrednich dowodów, że powodują one zapalenie żołądka, jest niewiele, ale stymulują one kwaśność, nasilają refluks i nudności. Samodzielne łączenie kilku stymulantów zwiększa też inne ryzyka — dla serca i ciśnienia.

Co do sterydów anabolicznych i doustnych preparatów hormonalnych, głównym narządem docelowym jest wątroba, a nie żołądek. Jednak u osób, które je stosują, często obserwuje się nagromadzenie czynników: NLPZ na ból stawów, alkohol, stymulanty, zaburzony tryb odżywiania.

Odżywianie sportowca jako czynnik ryzyka

Odżywianie rzadko jest jedyną przyczyną zapalenia żołądka, ale istotnie wpływa na objawy. Duże porcje przed treningiem, tłuste jedzenie długo zalegające w żołądku, napoje gazowane i ostre potrawy nasilają dyskomfort podczas wysiłku.

Skoncentrowane roztwory węglowodanowe i żele o wysokiej osmolarności przyjęte bez wody mogą spowalniać opróżnianie żołądka i wywoływać nudności. Nie jest to zapalenie żołądka, ale odczucia są podobne, dlatego sportowcy często mylą te stany.

Tryb „wysuszania” z długimi przerwami między posiłkami, dużą ilością kawy i stymulantami na czczo — to kolejny typowy scenariusz. Pusty żołądek gorzej znosi substancje drażniące.

Wreszcie alkohol po zawodach w połączeniu z NLPZ na ból mięśni — to jedna z najbardziej ryzykownych kombinacji dla błony śluzowej. Redakcja radzi unikać jej szczególnie starannie.

Wnioski redakcji

Zapalenie żołądka u sportowców ma te same główne przyczyny co w populacji ogólnej — przede wszystkim Helicobacter pylori i NLPZ. Jednak sport dodaje swoje czynniki: obniżenie przepływu krwi w żołądku podczas długotrwałych wysiłków, wpływy mechaniczne i nawyk „leczenia się” tabletkami.

Najważniejszym czynnikiem farmakologicznym, na który można wpłynąć, jest samodzielne i długotrwałe przyjmowanie NLPZ, zwłaszcza w połączeniu z alkoholem, glikokortykosteroidami lub stymulantami na czczo.

Objawy dyspepsji nie zawsze oznaczają zapalenie żołądka, dlatego uporczywy dyskomfort w żołądku to powód do badania, a nie do eksperymentów.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o profilaktyce i diagnostyce zapalenia żołądka, o zespole jelita drażliwego u sportowców oraz o bezpiecznym stosowaniu środków przeciwbólowych.

Bibliografia

1. Sugano K, Tack J, Kuipers EJ, et al. Kyoto global consensus report on Helicobacter pylori gastritis. Gut. 2015;64(9):1353–1367.
2. Malfertheiner P, Megraud F, Rokkas T, et al. Management of Helicobacter pylori infection: the Maastricht VI/Florence consensus report. Gut. 2022;71(9):1724–1762.
3. Costa RJS, Snipe RMJ, Kitic CM, Gibson PR. Systematic review: exercise-induced gastrointestinal syndrome — implications for health and intervention. Aliment Pharmacol Ther. 2017;46(3):246–265.
4. de Oliveira EP, Burini RC, Jeukendrup A. Gastrointestinal complaints during exercise: prevalence, etiology, and nutritional recommendations. Sports Med. 2014;44(Suppl 1):S79–S85.
5. Lanas A, Chan FKL. Peptic ulcer disease. Lancet. 2017;390(10094):613–624.
6. Warden SJ. Prophylactic use of NSAIDs by athletes: a risk/benefit assessment. Phys Sportsmed. 2010;38(1):132–138.